Probiotics: Lợi Khuẩn Giúp Đường Ruột Khỏe Mạnh
Probiotics: Vi Khuẩn Có Lợi Đứng Sau Hệ Tiêu Hóa Khỏe Mạnh
Bạn có bao giờ ăn một dĩa cơm tấm sườn bì chả xong thấy bụng chướng ình ình, hay mới uống hết đợt kháng sinh là bụng dạ đảo lộn tùng phèo không? Vi khuẩn trong đường ruột của bạn có thể là "thủ phạm" đứng sau chuyện này đó — và probiotics chính là đám vi khuẩn "tốt" mà ai cũng đang bàn tán nghen.
Probiotics Là Gì?
Probiotics là những vi sinh vật còn sống — chủ yếu là vi khuẩn, cộng thêm vài loại nấm men — có thể giúp ích cho sức khỏe nếu mình nạp đủ lượng cần thiết. Cứ tưởng tượng đường ruột của bạn như một cái chợ tấp nập, có hàng triệu "tiểu thương" tí hon (vi khuẩn) đang buôn bán trong đó. Có anh chị bán hàng dễ thương, cũng có mấy ông bà hay quậy phá, và probiotics chính là để tiếp sức cho phe hiền lành đó.
Hai họ vi khuẩn được nghiên cứu nhiều nhất là Lactobacillus và Bifidobacterium, có tự nhiên trong các món lên men như sữa chua, kim chi, tempeh (đậu nành lên men), và cũng được bán dưới dạng viên uống hay bột. Nhiều người hay lộn probiotics với prebiotics — thật ra prebiotics chỉ là chất xơ nuôi đám vi khuẩn này thôi. Nói nôm na, probiotics là "công nhân", còn prebiotics là "cơm" nuôi công nhân đó.
Có một điều bạn nên biết: không phải sản phẩm nào ghi chữ "probiotic" trên nhãn cũng đã được chứng minh có tác dụng thiệt sự. Chủng vi khuẩn, liều lượng, chất lượng giữa các hãng khác nhau rất nhiều, nên hiệu quả của sản phẩm này chưa chắc áp dụng được cho sản phẩm khác nghen.
Vì Sao Người Ta Hay Dùng Probiotics?
Giảm Tiêu Chảy Và Tác Dụng Phụ Khi Uống Kháng Sinh
Đây là công dụng được nghiên cứu kỹ nhất của probiotics. Khi thuốc kháng sinh tiêu diệt luôn cả vi khuẩn có lợi lẫn vi khuẩn gây bệnh, một số người bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa. Một số chủng probiotics có thể giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy kiểu này, nhưng hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào chủng cụ thể và cách uống probiotics so với thời điểm uống kháng sinh.
Xoa Dịu Khó Chịu Đường Tiêu Hóa
Đầy hơi, chướng bụng, đi cầu thất thường là những than phiền quen thuộc, nhất là khi người Việt mình khoái đồ chiên, đồ cay, rồi thêm mấy cữ ăn khuya sau giờ làm. Một số nghiên cứu cho thấy vài chủng probiotics có thể giúp giảm triệu chứng ở người bị hội chứng ruột kích thích, nhưng bằng chứng còn chưa thống nhất và không phải chủng nào cũng hợp với tất cả mọi người.
Hỗ Trợ Hệ Miễn Dịch
Phần lớn hệ miễn dịch của bạn thật ra nằm ngay ở lớp niêm mạc ruột. Probiotics được cho là giúp ích bằng cách chiếm chỗ của vi khuẩn xấu và nhắc nhẹ hệ miễn dịch phản ứng đúng mực hơn. Có vài bằng chứng cho thấy probiotics có thể giúp rút ngắn thời gian bị cảm cúm hay nhiễm trùng đường hô hấp ở người khỏe mạnh, nhưng cần thêm nghiên cứu chặt chẽ hơn để khẳng định chắc chắn.
Mối Liên Hệ Ruột–Não Và Chuyển Hóa Đang Được Nghiên Cứu
Giới khoa học ngày càng quan tâm đến "trục ruột–não" — đường dây liên lạc hai chiều giữa ruột và não bộ. Những nghiên cứu ban đầu cho thấy vi khuẩn đường ruột có liên quan đến tâm trạng, phản ứng với stress, và cả vài chỉ số liên quan đến cân nặng, nhưng lĩnh vực này còn đang trong giai đoạn tìm hiểu, chưa phải là lý do chính đáng để bạn bắt đầu uống probiotics đâu nha.
Probiotics Được Cơ Thể Hấp Thu Thế Nào?
Khác với vitamin, probiotics không cần được "hấp thu" vào máu — chúng cần sống sót để đi đến ruột của bạn còn nguyên vẹn. Hành trình này không hề dễ dàng: axit dạ dày và dịch mật vốn sinh ra để tiêu diệt vi sinh vật, đó cũng chính là lý do nhiều chủng probiotics không sống sót đủ số lượng để phát huy tác dụng.
Khả năng sống sót của một chủng vi khuẩn phụ thuộc vào loại vi khuẩn đó, có được bảo vệ trong viên nang hay trong thực phẩm hay không, và cách bảo quản ra sao. Thực phẩm lên men có ghi "men vi sinh sống" trên nhãn, được bảo quản lạnh, thường mang lại nhiều vi khuẩn còn sống hơn so với đồ để ở quầy nóng ngoài chợ hay quán ven đường cả ngày. Mà cho dù probiotics có sống sót đi vào ruột, chúng cũng không "định cư" lâu dài đâu — phần lớn chỉ đi ngang qua và mang lại lợi ích trong thời gian ngắn ngủi đó thôi, chứ không ở lại luôn trong ruột bạn.
Những Điều Cần Lưu Ý Về An Toàn
Đa số người khỏe mạnh dùng probiotics đều ổn, cùng lắm là hơi đầy hơi, chướng bụng trong vài ngày đầu làm quen rồi hết. Tác dụng phụ nghiêm trọng rất hiếm gặp ở người lớn khỏe mạnh.
Tuy nhiên, cần cẩn thận hơn với người có hệ miễn dịch suy yếu, đang mắc bệnh nền nặng, hoặc đang nằm viện trong tình trạng nguy kịch, vì đã có vài ca nhiễm trùng hiếm gặp liên quan đến việc dùng probiotics ở những nhóm này. Trẻ sinh non là nhóm cần đặc biệt thận trọng — các cơ quan y tế, kể cả khuyến cáo tương tự từ Bộ Y tế, đã cảnh báo rằng dùng probiotics cho trẻ sinh non có nguy cơ nhiễm trùng nặng thật sự, chỉ nên dùng khi có bác sĩ theo dõi sát sao.
Nếu bạn đang uống kháng sinh, thời điểm uống probiotics cũng quan trọng — uống probiotics và kháng sinh quá gần nhau có thể làm giảm hiệu quả của probiotics, nên nhiều dược sĩ khuyên nên uống cách nhau ra. Nếu bạn có bệnh mạn tính, hệ miễn dịch yếu, hoặc đang mang thai, nhớ hỏi ý kiến bác sĩ hay dược sĩ trước khi bắt đầu dùng probiotics nha.
Nguồn Thực Phẩm Tự Nhiên
- Sữa chua có ghi "men sống" trên nhãn
- Kefir, một loại sữa lên men
- Kim chi và các loại rau củ lên men khác
- Tempeh, đậu nành lên men
- Miso và natto, đậu nành lên men kiểu Nhật
- Kombucha, trà lên men
- Các món lên men truyền thống Đông Nam Á như tapai (cơm nếp hoặc khoai mì lên men) và mắm tôm chua
- Phô mai ủ lâu năm, chưa tiệt trùng như Gouda hay cheddar
Lưu ý là không phải món lên men nào cũng còn vi khuẩn sống khi tới miệng bạn — nhiều loại nước chấm hay dưa món trong ẩm thực Việt được nấu chín hoặc tiệt trùng trong quá trình chế biến, làm chết hết men vi sinh dù ban đầu món đó được lên men thật.
Bài Viết Liên Quan
Khám Phá Thêm Về Các Dưỡng Chất
Lời Kết
Probiotics không phải thần dược, nhưng với nhiều người, đây là cách hỗ trợ tiêu hóa hợp lý, ít rủi ro — nhất là khi đang uống kháng sinh hay gặp mấy trận đau bụng vặt vãnh do lối sống bận rộn của người Việt: công việc tối mắt tối mũi, lâu lâu làm ly trà đá tán gẫu tới khuya, ăn uống thì lúc lành mạnh lúc lại chơi hết mình với đồ ăn đường phố. Nếu bạn đang khỏe mạnh bình thường, bắt đầu bằng thực phẩm lên men như sữa chua hay kim chi là lựa chọn hợp lý. Còn nếu bạn đang có bệnh nền hoặc đang cân nhắc dùng thực phẩm chức năng, tranh thủ hỏi bác sĩ hay dược sĩ một câu để chọn đúng loại phù hợp với mình, thay vì chạy theo trào lưu "chăm sóc đường ruột" đang hot vậy đó.
Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quát, không thay thế cho tư vấn y khoa chuyên nghiệp. Vui lòng tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ ăn uống hay thói quen dùng thực phẩm chức năng của bạn.
References
- NIH NCCIH
https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics-usefulness-and-safety - NIH NCCIH
https://www.nccih.nih.gov/health/tips/things-to-know-about-probiotics - NIH Office of Dietary Supplements
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/ - Harvard T.H. Chan School of Public Health
https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/probiotics/ - Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/prebiotics-probiotics-and-your-health/art-20390058 - HealthHub Singapore 🇸🇬 SG
https://www.healthhub.sg/medication-devices-and-treatment/medications/probiotics - PubMed Central (NIH)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7544950/