Elderberry: Trợ Thủ Tự Nhiên Mùa Cảm Cúm
Elderberry: Trợ Thủ Tự Nhiên Mùa Cảm Cúm
Ba ngày rồi mà mũi cứ nghẹt hoài vì ngồi máy lạnh công ty cả ngày, đứa bạn kế bên đưa cho ly trà pha siro elderberry nóng hổi, kêu uống vào cho mau khỏe. Bạn vừa cầm ly vừa tự hỏi: cái này thiệt sự có tác dụng, hay chỉ là mẹo dân gian nhìn đẹp mắt vậy thôi?
Elderberry Là Gì?
Elderberry là loại trái nhỏ, màu tím đậm gần như đen, mọc trên cây cơm cháy — phổ biến nhất là giống cây châu Âu có tên khoa học Sambucus nigra. Trái elderberry mọc thành chùm và đã được người dân ở châu Âu, Bắc Mỹ, Tây Á và Bắc Phi dùng làm bài thuốc dân gian trị cảm cúm qua nhiều thế hệ.
Có một điều khiến nhiều người bất ngờ: trái elderberry tươi, còn sống trên cây thì không ăn được đâu nha. Nó chỉ trở thành siro sánh màu tím đậm, kẹo dẻo, hay dạng chiết xuất bán trong nhà thuốc sau khi trái đã chín hẳn và được nấu chín kỹ càng.
Vì Sao Người Ta Hay Dùng Elderberry?
Giúp nhẹ bớt triệu chứng cảm cúm
Đây là lý do lớn nhất khiến elderberry có mặt trên kệ thực phẩm chức năng. Một số nghiên cứu lâm sàng cho thấy elderberry có thể giúp giảm nhẹ triệu chứng cảm cúm và giúp người bệnh hồi phục nhanh hơn, dù nó không cho thấy tác dụng làm giảm nguy cơ bị cảm lúc đầu. Cứ nghĩ nó giống như một "tay đỡ" hơn là "lá chắn" — không ngăn bạn bị bệnh, nhưng có thể giúp bớt mệt hơn khi đã bị rồi.
Hỗ trợ hệ miễn dịch khi cơ thể quá tải
Với dân công sở Sài Gòn chạy show họp liên tục, ngủ chẳng đủ giấc, chuyện tìm tới elderberry cũng dễ hiểu thôi. Theo các cơ quan y tế, elderberry có thể giúp cơ thể chống lại virus và vi khuẩn, giảm viêm, và tăng cường hệ miễn dịch, chủ yếu nhờ các hợp chất thực vật có trong trái. Tuy vậy, một nghiên cứu tổng hợp năm 2021 kết luận không có bằng chứng cho thấy elderberry làm hệ miễn dịch hoạt động quá mức, nhưng bằng chứng tổng thể về lợi ích vẫn chưa rõ ràng, cần thêm nghiên cứu mới để có kết luận chắc chắn hơn.
Chống oxy hóa và giảm viêm
Màu tím đặc trưng của elderberry là do anthocyanin — một loại sắc tố thực vật có tính chống oxy hóa. Trái và hoa elderberry chứa nhiều chất chống oxy hóa và vitamin, có thể giúp tăng cường hệ miễn dịch, giảm viêm, giảm stress, và hỗ trợ tốt cho tim. Chất chống oxy hóa hoạt động bằng cách "dọn dẹp" các phân tử không ổn định gọi là gốc tự do — thứ tích tụ dần từ căng thẳng hàng ngày, khói bụi, và cả dĩa cơm tấm sườn bì chả bạn lỡ ăn thêm buổi tối. Giữ mấy gốc tự do này ở mức thấp được cho là giúp tế bào khỏe mạnh hơn về lâu dài.
Bài thuốc dân gian có từ lâu đời
Trước khi có phòng thí nghiệm, người dân châu Âu và các bộ lạc bản địa Bắc Mỹ đã dùng elderberry từ rất lâu rồi. Elderberry được dùng trong y học dân gian để trị cảm cúm, và hiện được quảng bá như thực phẩm bổ sung cho cảm cúm và một số vấn đề sức khỏe khác. Chính vì có lịch sử sử dụng lâu đời như vậy nên elderberry vẫn được nhiều người tin dùng tới giờ, dù các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu xem bao nhiêu phần trong đó là có cơ sở thật.
Cơ Thể Hấp Thụ Elderberry Ra Sao?
Không phải sản phẩm elderberry nào cũng giống nhau về lượng dưỡng chất cơ thể thật sự dùng được. Cách chế biến elderberry ảnh hưởng rất nhiều đến lượng hợp chất có lợi còn giữ lại được — một phân tích cho thấy hàm lượng phenolic giảm dần từ trái tươi sang tới rượu elderberry, mứt, trà, và nước ép, nghĩa là những sản phẩm càng qua nhiều công đoạn chế biến thì lượng chất chống oxy hóa còn lại càng ít hơn so với siro làm kỹ hay chiết xuất chuẩn hóa.
Đây cũng là lý do vì sao dạng thực phẩm bổ sung thường đậm đặc hơn nhiều so với khi tự nấu ở nhà. Như một trung tâm y học tích hợp có nói, thực phẩm bổ sung từ thảo dược thường mạnh hơn thảo dược dùng để nấu ăn thông thường, và có thể tương tác với một số loại thuốc — nhắc mình nhớ rằng chai chiết xuất mua ngoài tiệm không giống muỗng mứt elderberry tự làm ở nhà đâu nghen.
Những Điều Cần Lưu Ý Về An Toàn
Quy tắc an toàn quan trọng nhất với elderberry không nằm ở chuyện dị ứng hay tương tác thuốc, mà nằm ở việc bạn đang ăn phần nào của cây, và ở trạng thái nào. Trái elderberry sống hoặc chưa chín, cùng các phần khác của cây như lá và thân, chứa chất độc sinh cyanide có thể gây buồn nôn, nôn ói, và tiêu chảy nặng; việc nấu chín sẽ loại bỏ độc tố này. Tốt nhất nên dùng sản phẩm đã qua chế biến đúng cách, mua từ nguồn uy tín, thay vì tự đi hái trái rồi về nấu tại nhà — trừ khi bạn thật sự nắm rõ cách làm.
Ngoài chuyện đó, elderberry dù ở dạng đã nấu chín an toàn cũng không phải hoàn toàn không có rủi ro. Hướng dẫn y tế quốc gia (tương tự khuyến cáo mà Bộ Y tế mình cũng hay đưa ra với các sản phẩm thảo dược) có lưu ý rằng chiết xuất elderberry nên dùng cẩn trọng ở người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài như corticosteroid, vì có thể ảnh hưởng đến cách các thuốc này hoạt động. Cũng cần biết rằng elderberry có thể ảnh hưởng đến insulin và đường huyết, và một số nguồn khác còn cho biết nó có tác dụng lợi tiểu nhẹ, có thể cộng hưởng với thuốc lợi tiểu hoặc thuốc nhuận tràng.
Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, bệnh tự miễn, hay giữ nước trong cơ thể, hoặc đang mang thai/cho con bú, nên hỏi ý kiến dược sĩ hay bác sĩ trước khi bổ sung elderberry vào chế độ hàng ngày nghen — hướng dẫn chính thức cũng nói rõ hiện vẫn chưa có đủ thông tin về việc dùng elderberry có an toàn cho phụ nữ mang thai hoặc cho con bú hay không. Lần đi khám sức khỏe định kỳ ở trạm y tế hay bệnh viện gần nhà, tiện thì hỏi luôn bác sĩ cho chắc.
Nguồn Thực Phẩm Tự Nhiên
Bạn sẽ không tìm thấy trái elderberry tươi ở chợ hay siêu thị gần nhà như trái việt quất đâu, vì cây cơm cháy không phải cây bản địa ở Đông Nam Á. Đa số người mình sẽ gặp elderberry ở các dạng sau:
- Siro elderberry, thường pha với nước ấm hoặc trà
- Kẹo dẻo và viên nhai elderberry, bán trong nhà thuốc cùng kệ với vitamin C và kẽm
- Viên ngậm elderberry cho đau họng và triệu chứng cảm
- Viên nang chiết xuất elderberry, thường chuẩn hóa để nồng độ ổn định
- Siro hoa elderflower, dạng nhẹ hơn, ít đậm đặc hơn, làm từ hoa cây thay vì trái
Vì elderberry không nằm trong văn hóa ẩm thực truyền thống của mình như gừng hay nghệ, đa số gia đình Việt sẽ biết đến elderberry qua thực phẩm bổ sung mua ngoài tiệm, chứ không phải bài thuốc truyền từ đời ông bà. Vậy nên khi mua, nhớ đọc kỹ nhãn xem trái đã được nấu chín và chín hẳn chưa, cũng như kiểm tra thành phần khác đi kèm nha.
Bài Viết Liên Quan
Khám Phá Thêm Các Dưỡng Chất Khác
Lời Kết
Elderberry nằm ở một vị trí khá thú vị: có hàng trăm năm lịch sử dùng theo dân gian, có vài nghiên cứu lâm sàng nhỏ cho thấy có thể giúp giảm thời gian bị cảm cúm hoành hành, nhưng cũng có rủi ro an toàn thật sự nếu trái chưa chín hẳn hoặc chưa nấu kỹ. Đây không phải là thuốc chữa bệnh, và hiện chưa có bằng chứng cho thấy nó ngăn được việc bị cảm lúc đầu — nhưng nếu chọn được sản phẩm elderberry có nguồn gốc rõ ràng, chế biến đúng cách, thì đây cũng là một lựa chọn hợp lý cho hầu hết người khỏe mạnh muốn hỗ trợ cơ thể qua mùa cảm cúm ở Việt Nam, đặc biệt là mấy tháng trời trở lạnh hay mưa dầm. Nếu đang dùng thuốc khác, tốt nhất ghé hỏi dược sĩ một câu cho chắc nha.
Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin chung, không thay thế cho tư vấn y khoa chuyên môn. Bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ ăn uống hay bổ sung thực phẩm chức năng.
References
- NIH NCCIH
https://www.nccih.nih.gov/health/elderberry - NIH Office of Dietary Supplements
https://ods.od.nih.gov/factsheets/ImmuneFunction-Consumer/ - Medical News Today
https://www.medicalnewstoday.com/articles/323288 - HealthHub Singapore 🇸🇬 SG
https://www.healthhub.sg/health-conditions/common-cold - PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8026097/ - WebMD
https://www.webmd.com/diet/elderberry-health-benefits