Echinacea: Thảo Dược Này Có Trị Được Cảm Cúm Không?
Echinacea: Thảo Dược Này Có Trị Được Cảm Cúm Không?
Sau một bữa ăn khuya với bạn bè, bạn thấy cổ họng hơi rát rát, và đồng nghiệp liền bảo uống ngay viên echinacea đi kẻo cảm nặng đó. Nghe quen không? Echinacea là một trong những loại thảo dược được nhắc tới nhiều nhất khi nói về tăng đề kháng, nhưng nó có thực sự hiệu quả như lời đồn không nè?
Echinacea Là Gì?
Echinacea, còn được gọi là cây cúc dại tím, là một nhóm cây có hoa mà nhiều người chỉ biết tới như một loại hoa cảnh đẹp trong vườn, chứ ít ai nghĩ nó lại được dùng làm thực phẩm chức năng. Echinacea là cây lâu năm, có quan hệ gần với hoa hướng dương, hoa cúc và cỏ dại ambrosia (một loại cây gây dị ứng khá phổ biến ở phương Tây). Người dân bản địa châu Mỹ ngày xưa dùng loại cây này để trị viêm đường hô hấp, đau răng, thậm chí cả rắn cắn nữa đó.
Ngày nay, người ta trồng echinacea chủ yếu để lấy rễ, lá và hoa, sau đó chế biến thành viên nang, cao lỏng (tinh chất dạng nước), viên ngậm, trà và dạng nhỏ giọt. Đây không phải loại cây bạn thấy trồng ở vườn nhà hay chợ quê mình, nhưng lại rất dễ tìm trên kệ nhà thuốc, thường được quảng cáo là "hàng mùa cảm cúm". Ở Việt Nam, các sản phẩm thảo dược như echinacea thường được xếp vào nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe (hay còn gọi là thực phẩm chức năng), nghĩa là chúng được quản lý khác với thuốc và không cần trải qua quy trình thẩm định như thuốc trước khi bán ra thị trường.
Vì Sao Người Ta Hay Dùng Echinacea?
Giảm Nhẹ Khả Năng Bị Cảm
Đây là lý do số một khiến nhiều người tìm tới echinacea, đặc biệt vào mùa cảm cúm hoặc sau những đợt thức khuya, ngồi máy lạnh cả ngày ở công ty. Theo NCCIH (Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp của Mỹ), dùng echinacea có thể giúp giảm nhẹ nguy cơ bị cảm, nhưng chưa rõ nó có giúp cảm mau hết hơn không nếu bạn đã bị rồi. Một nghiên cứu lớn, được thiết kế kỹ càng với nhóm đối chứng dùng giả dược, cho thấy echinacea giúp giảm số lần bị cảm và số ngày bị bệnh so với nhóm không dùng, tuy mức độ hiệu quả khác nhau khá nhiều giữa các nghiên cứu. Mayo Clinic (một bệnh viện - trung tâm nghiên cứu y khoa uy tín ở Mỹ) tổng kết khá thật lòng: echinacea có thể giảm nhẹ thời gian và mức độ nặng của triệu chứng cảm, nhưng hiệu quả này có khi nhỏ tới mức bạn chẳng cảm nhận được gì trong đời sống hàng ngày.
Có Thể Giảm Số Lần Bị Cảm Tái Phát
Một số nghiên cứu cho thấy echinacea có thể phát huy tác dụng rõ nhất ở những người thường xuyên bị cảm, hơn là chỉ dùng cho một lần bị bệnh riêng lẻ. Cũng trong nghiên cứu lớn ở châu Âu nói trên, echinacea cho thấy hiệu quả rõ ràng nhất với các trường hợp cảm tái phát nhiều lần, và hiệu quả càng tốt hơn nếu dùng đều đặn đúng theo hướng dẫn. Điều này khá khớp với cách nhiều người mình thực tế đang dùng nó — không phải như thuốc cấp cứu khi vừa hắt hơi sổ mũi, mà là dùng trong những giai đoạn biết mình đang đuối sức, thiếu ngủ, hoặc đang chạy deadline liên tục, thi cử dồn dập.
Công Dụng Truyền Thống Với Các Vấn Đề Về Da
Ngoài trị cảm, một số loại kem và thuốc mỡ chứa echinacea còn được quảng cáo dùng cho các vấn đề về da như chàm (eczema) hay vết thương nhỏ lâu lành. NCCIH ghi nhận một số sản phẩm echinacea được tiếp thị để bôi ngoài da cho nhiều vấn đề khác nhau, nhưng chưa rõ echinacea có thực sự hiệu quả với chàm da hay không, vì phần này được nghiên cứu ít hơn nhiều so với công dụng trị cảm. Nếu bạn đang gặp vấn đề về da kéo dài, đừng chỉ dựa vào echinacea mà bỏ qua việc khám da liễu đúng cách nha.
Hoạt Động Chung Của Hệ Miễn Dịch
Các nhà khoa học cho rằng hai nhóm hợp chất tự nhiên trong echinacea, gọi là polysaccharide và glycoprotein, có thể giúp "đánh thức" hệ miễn dịch hoạt động mạnh hơn, cùng với một nhóm hợp chất khác gọi là alkamide, được cho là có tương tác với các đường truyền tín hiệu miễn dịch trong các nghiên cứu ở phòng thí nghiệm. Hệ miễn dịch giống như đội bảo vệ nội bộ của cơ thể mình vậy, và những hợp chất này được cho là giúp đội bảo vệ đó phản ứng nhanh hơn một chút khi có "kẻ lạ" xâm nhập. Tuy nhiên, phần lớn thông tin này vẫn chỉ dựa trên nghiên cứu ở phòng thí nghiệm và trên động vật — hiệu quả thực tế trên người, đặc biệt ở quy mô lớn, vẫn còn chưa nhất quán giữa các nghiên cứu.
Khả Năng Hấp Thu Vào Cơ Thể
Một trong những điều khó nói về echinacea là không có hai sản phẩm nào giống nhau hoàn toàn. Có nhiều loài echinacea khác nhau được dùng làm thực phẩm chức năng, và lượng hợp chất có hoạt tính trong mỗi sản phẩm thay đổi tùy vào bộ phận cây được dùng (rễ, lá hay hoa), cách chế biến, và cả loại đất nơi cây được trồng nữa. Điều này có nghĩa là một hộp trà echinacea và một viên nang echinacea của hãng khác có thể chứa lượng hoạt chất hoàn toàn khác nhau, dù cùng ghi tên "echinacea" trên nhãn. Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng một số hoạt chất chính trong echinacea có khả năng hấp thu vào cơ thể khá hạn chế, nghĩa là cơ thể mình không chắc hấp thu và sử dụng được hết lượng chất ghi trên nhãn — đây cũng là một phần lý do khiến kết quả nghiên cứu qua nhiều năm không đồng nhất.
Những Điều Cần Biết Về An Toàn
Với người lớn khỏe mạnh, dùng echinacea trong thời gian ngắn được xem là khá an toàn. Tác dụng phụ thường gặp nhất là các vấn đề tiêu hóa nhẹ như đau bụng, buồn nôn, hoặc khó chịu bụng. Một số người có thể bị dị ứng, đôi khi khá nặng, và nguy cơ này cao hơn nếu bạn đã từng dị ứng với các loại cây họ hàng như cỏ ambrosia, hoa cúc, hoa vạn thọ, hoặc các loại hoa cúc dại khác — nên kiểm tra lại nếu bạn từng bị dị ứng với những loại này trước đây nha.
Trẻ em chỉ nên dùng sản phẩm echinacea sau khi hỏi ý kiến bác sĩ, vì một số trẻ trong các nghiên cứu lâm sàng bị phát ban da, có thể là do dị ứng. Nếu bạn đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (như sau khi ghép nội tạng), hoặc đang uống một số loại thuốc chuyển hóa qua gan, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng echinacea, vì có một số bằng chứng cho thấy khả năng tương tác thuốc. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước, vì dữ liệu an toàn cho nhóm này vẫn còn hạn chế. Cũng như bất kỳ thực phẩm chức năng nào, chất lượng và độ tinh khiết có thể khác nhau giữa các hãng, nên mua ở nhà thuốc uy tín là điều quan trọng đó nghen.
Nguồn Thực Phẩm Tự Nhiên
Echinacea không phải loại có sẵn trong bữa ăn hàng ngày như vitamin C trong ly nước chanh hay chất xơ trong tô cơm gạo lứt — đây là thảo dược dùng riêng dưới dạng thực phẩm chức năng, không phải nguyên liệu nấu ăn. Bạn sẽ thường gặp nó ở các dạng sau:
- Trà thảo dược dạng túi lọc khô, thường pha trộn với các loại thảo dược tăng đề kháng khác
- Cao lỏng hoặc dạng nhỏ giọt, pha vào nước hoặc uống trực tiếp
- Viên nang hoặc viên nén chứa chiết xuất khô đã được chuẩn hóa
- Viên ngậm, thường kết hợp với kẽm hoặc vitamin C cho mùa cảm cúm
- Kem hoặc thuốc mỡ bôi ngoài da
Bài Viết Liên Quan
Khám Phá Thêm Về Các Dưỡng Chất Khác
Lời Kết
Echinacea không phải thần dược, và câu trả lời thật lòng từ các tổ chức y tế lớn là bằng chứng về khả năng chống cảm của nó chỉ ở mức nhẹ và chưa thật ổn định. Nhưng với nhiều người đang bận rộn với công việc, lịch gặp gỡ dày đặc, và thời tiết thay đổi liên tục giữa trong nhà máy lạnh với ngoài trời nóng ẩm, đây vẫn là một lựa chọn ít rủi ro, đáng cân nhắc và nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng — đặc biệt nếu bạn thuộc dạng hay bị cảm vặt. Nếu bạn là người thích chuẩn bị trước, muốn phòng bệnh trước một chuyến công tác hay mùa thi quan trọng, thì echinacea chỉ là một công cụ trong nhiều công cụ khác, không thể thay thế cho việc ngủ đủ giấc, uống đủ nước, rửa tay thường xuyên và những điều cơ bản mà cơ thể mình thực sự cần. Và nếu cảm cứ tái đi tái lại dù đã thử đủ cách, tốt nhất nên đem chuyện này ra hỏi bác sĩ ở lần khám sức khỏe tiếp theo, thay vì tự chữa mãi không thôi nha.
Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin chung, không thay thế cho lời khuyên y tế chuyên môn. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn trước khi thay đổi chế độ ăn uống hoặc thói quen dùng thực phẩm chức năng của mình nha.
References
- NIH NCCIH
https://www.nccih.nih.gov/health/echinacea - Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/common-cold/expert-answers/echinacea/faq-20058218 - PubMed Central (NIH)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3457740/ - WebMD
https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-981/echinacea - Cleveland Clinic
https://my.clevelandclinic.org/health/drugs/19313-echinacea-oral-dosage-forms