Omega-3: Lợi ích cho tim, não và mắt bạn nên biết
Omega-3: Lợi ích cho tim, não và mắt bạn nên biết
Đứng trước kệ nhà thuốc, nhìn mấy hàng hũ dầu cá viên vàng óng, chắc nhiều bạn cũng tự hỏi: mình có thật sự cần uống không, hay tuần nào cũng có tô canh chua cá là đủ rồi? Nếu bạn là kiểu người thích tối ưu mọi thứ, từ giấc ngủ tới số bước chân, thì omega-3 chắc cũng nằm trong danh sách rồi đó. Bài này giải thích omega-3 là gì, thật sự giúp được gì, và cách lấy từ những món quen thuộc trong bữa cơm người Việt nha.
Omega-3 là gì?
Omega-3 là một nhóm chất béo tốt, có nhiều trong cá, hạt lanh và các loại thực phẩm bổ sung như dầu cá. Các nhà khoa học chủ yếu nghiên cứu ba loại: ALA, EPA và DHA.
ALA có nhiều trong dầu thực vật như dầu hạt lanh, dầu đậu nành và dầu canola. Còn EPA và DHA, hai loại "mạch dài", thì có trong cá và các loại hải sản khác.
Omega-3 được gọi là chất béo thiết yếu vì cơ thể không tự tạo ra từ đầu được, nên mình phải ăn vào từ thức ăn. Cơ thể cũng có thể biến một ít ALA thành EPA và DHA, nhưng lượng chuyển đổi rất nhỏ. Vì vậy cá vẫn là nguồn đáng tin cậy hơn.
Trong cơ thể, omega-3 là "vật liệu xây dựng" nên lớp màng bao quanh mỗi tế bào. DHA có rất nhiều ở võng mạc (lớp nhận ánh sáng ở phía sau mắt), ở não và ở tinh trùng.
Vì sao nhiều người dùng omega-3?
Nhịp tim và mạch máu
Tim mạch là lĩnh vực omega-3 có nhiều bằng chứng nhất. Omega-3 dường như giúp tim đập đều, hạ huyết áp, giảm nhịp tim và giúp mạch máu hoạt động tốt hơn.
Nhưng có một điểm cần nhớ nha: bằng chứng mạnh nhất là khi ăn cá, chứ không phải khi uống viên. Mayo Clinic cho biết người ăn cá ít nhất hai lần mỗi tuần có nguy cơ tử vong vì bệnh tim thấp hơn, trong khi dầu cá dạng viên dường như ít hoặc không giúp ích cho tim. Hải sản có lợi nhất khi nó thay thế những món kém lành mạnh hơn. Ví dụ, thay vì thêm một dĩa cơm tấm sườn mỡ hành hay tô hủ tiếu xào dầu mỡ, bạn thử đổi sang cá hấp hoặc canh chua cá. Người đã có bệnh tim thì vẫn có thể hỏi bác sĩ về việc dùng thực phẩm bổ sung.
Giảm mỡ máu triglyceride
Triglyceride là một loại chất béo lưu thông trong máu. Nếu chỉ số này cao thì dễ liên quan tới các vấn đề về tim. Mayo Clinic cho biết có bằng chứng khá mạnh rằng omega-3 giúp giảm triglyceride trong máu đáng kể.
Một nghiên cứu tổng hợp lớn, được Trung tâm Quốc gia về Y học Bổ sung và Tích hợp của Mỹ tóm tắt, ghi nhận triglyceride giảm ở mức vừa phải, còn mỡ cơ thể và các loại mỡ máu khác thì không đổi. Một số nghiên cứu còn thấy cholesterol xấu (LDL) tăng nhẹ. Có những sản phẩm liều cao dành cho mục đích này, nhưng phải do bác sĩ quyết định, đừng tự ý mua về dùng nghen.
Phát triển não bộ và trí nhớ
DHA là loại chất béo có nhiều nhất trong não. Vì vậy trẻ đang lớn cần được cung cấp đều đặn, từ 3 tháng cuối thai kỳ cho tới hết năm thứ hai của đời. Đó là lý do phụ nữ mang thai và đang cho con bú được khuyên chọn những loại cá có nhiều EPA, DHA nhưng ít thủy ngân, như cá hồi, cá trích, cá mòi và cá hồi vân.
Với người lớn thì bức tranh chưa rõ ràng lắm. Một số nghiên cứu (không phải tất cả) cho thấy ăn nhiều cá đi kèm nguy cơ thấp hơn với bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ và các vấn đề về suy nghĩ, trí nhớ. Bạn cứ xem đó là một mối liên hệ đầy hứa hẹn, chứ chưa phải lời cam kết nha.
Giúp mắt đỡ khô, đỡ mỏi
Ngồi laptop, cắm mặt vào điện thoại cả ngày, nhiều người bị khô mắt, mỏi mắt. Bệnh khô mắt xảy ra khi nước mắt không đủ làm ẩm mắt. Một số nghiên cứu cho thấy omega-3, chủ yếu là EPA và DHA, từ thức ăn hoặc thực phẩm bổ sung, giúp giảm triệu chứng này.
Tuy nhiên, đừng kỳ vọng có phép màu với các bệnh mắt nghiêm trọng. Trong một thử nghiệm lớn, việc thêm omega-3 vào công thức vitamin cho mắt tiêu chuẩn không làm giảm thêm nguy cơ tiến triển thành thoái hóa điểm vàng nặng do tuổi tác.
Khả năng hấp thu
Khả năng hấp thu đơn giản là lượng chất dinh dưỡng mà cơ thể thật sự lấy vào và dùng được. Với omega-3, dạng của nó rất quan trọng. Thực phẩm bổ sung có thể chứa omega-3 ở nhiều dạng: triglyceride tự nhiên, axit béo tự do, ethyl ester, triglyceride tái este hóa hoặc phospholipid. Dầu nhuyễn thể (krill) cung cấp omega-3 dưới dạng phospholipid, còn dầu tảo là nguồn DHA dành cho người ăn chay.
Cá nguyên con còn đi kèm nhiều "bạn đồng hành" khác như đạm, vitamin D và selen. Harvard Health nhận định lợi ích của hải sản có lẽ đến từ cả "combo" chất béo, vitamin và khoáng chất, chứ không chỉ riêng EPA và DHA. Đó là một lý do viên uống khó mà bằng một bữa ăn thật.
Về cách dùng, WebMD cho biết hầu hết các loại omega-3 dạng bổ sung thường được uống cùng bữa ăn, và uống dầu cá cùng bữa ăn có thể giúp đỡ khó chịu ở dạ dày. Bạn nhớ làm theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm, và hỏi dược sĩ nếu còn lăn tăn nha.
Cách nấu cá cũng quan trọng đó. Mayo Clinic khuyên nên chọn cá nướng hoặc áp chảo ít dầu thay vì cá chiên. Cá hấp hay cá nướng cũng cùng tinh thần đó, mà lại rất hợp với mâm cơm Việt.
An toàn khi sử dụng
Tác dụng phụ của omega-3 dạng bổ sung thường nhẹ. Bạn có thể bị vị khó chịu trong miệng, hơi thở có mùi, ợ nóng, buồn nôn, khó chịu bụng, tiêu chảy, nhức đầu và mồ hôi có mùi tanh. Mayo Clinic cho biết dầu cá dường như hầu như không chứa thủy ngân.
HealthHub của Singapore cảnh báo omega-3 có thể tương tác với thuốc làm loãng máu như aspirin và warfarin, gây chảy máu quá mức. Dùng dầu cá với lượng rất lớn cũng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
HealthHub cũng nêu rằng người từng bị rối loạn nhịp tim, ví dụ rung nhĩ (tim đập loạn, không đều), cần thận trọng. Mayo Clinic bổ sung rằng ở người không có bệnh tim, dùng thực phẩm bổ sung này thường xuyên có thể là một yếu tố làm tăng nguy cơ rung nhĩ.
Người dị ứng với cá, hải sản có vỏ, hoặc một số loại hạt thì nên hỏi ý kiến chuyên gia trước. Dầu gan cá tuyết còn chứa vitamin A và D, mà dùng quá nhiều thì có thể gây hại.
Nếu bạn đang mang thai, đang dự định có em bé, đang cho con bú, hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc, thực phẩm bổ sung, thuốc nam hay thảo dược nào khác, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước nha.
Nguồn thực phẩm tự nhiên
- Cá béo: cá hồi, cá thu, cá ngừ, cá trích và cá mòi có nhiều EPA và DHA. Bạn có thể ăn cá hồi ở quán Nhật, mua cá thu ngoài chợ về chiên ít dầu hoặc kho, hay dùng cá mòi sốt cà đóng hộp.
- Hải sản có vỏ: hàu, vẹm (nghêu xanh) và cua cũng cung cấp EPA và DHA. Đĩa hàu chiên trứng ăn rất đã, nhưng vì là món chiên nên chỉ nên ăn thỉnh thoảng thôi nha.
- Nguồn thực vật (ALA): hạt lanh, hạt chia, hạt óc chó, cùng dầu hạt lanh, dầu đậu nành và dầu canola. Đậu hũ và các món từ đậu nành cũng có tính. ALA từ thực vật có ích, nhưng bằng chứng chưa cho thấy nó có thể thay hoàn toàn hải sản.
- Thực phẩm tăng cường: một số nhãn hiệu trứng, sữa chua, nước ép, sữa, sữa đậu nành và sữa công thức cho trẻ nhỏ.
- Dầu tảo: nguồn DHA có gốc từ tảo biển, dành cho người ăn chay hoặc không ăn cá.
Bài viết liên quan
Khám phá các dưỡng chất liên quan
Đọc tiếp
Lời kết
Omega-3 là dưỡng chất thiết yếu thật sự, và cách được ủng hộ nhiều nhất để có nó vẫn là cách xưa nay: ăn cá đều đặn. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến nghị ăn cá giàu chất béo không bão hòa tốt cho sức khỏe ít nhất hai lần mỗi tuần.
Thực phẩm bổ sung có thể hợp lý trong một số trường hợp, như mỡ máu cao, đã có bệnh tim, hoặc chế độ ăn hoàn toàn không có hải sản. Còn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh, một bữa cơm có cá hấp, một nắm hạt óc chó và đổi món chiên ngập dầu sang nướng sẽ có ích hơn nhiều so với một hũ viên uống. Nếu còn phân vân, bạn cứ hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nha.
Bài viết này chỉ nhằm cung cấp thông tin chung, không thay thế cho lời khuyên của chuyên gia y tế. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn trước khi thay đổi chế độ ăn uống hay cách dùng thực phẩm bổ sung.
References
- NIH Office of Dietary Supplements
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-HealthProfessional/ - Harvard T.H. Chan School of Public Health
https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/types-of-fat/omega-3-fats/ - NIH NCCIH
https://www.nccih.nih.gov/health/omega3-supplements-what-you-need-to-know - Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements-fish-oil/art-20364810 - MedlinePlus
https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000767.htm - HealthHub Singapore 🇸🇬 SG
https://www.healthhub.sg/well-being-and-lifestyle/personal-care/heart-health-supplements - HealthHub Singapore 🇸🇬 SG
https://www.healthhub.sg/well-being-and-lifestyle/personal-care/heart-health-supplements