ไมโตคอนเดรีย: เครื่องยนต์พลังงานในร่างกายคุณ
ไมโตคอนเดรีย: เครื่องยนต์พลังงานในร่างกายคุณ
เคยสงสัยไหมคะว่าทำไมบางวันเราถึงมีพลังลุยงานได้ทั้งวัน ประชุมต่อประชุมแล้วยังไปออกกำลังกายต่อได้อีก แต่บางวันแค่เดินขึ้นบันไดสถานีรถไฟฟ้าก็เหนื่อยจนต้องหยุดหายใจ คำตอบส่วนใหญ่ซ่อนอยู่ในโครงสร้างเล็ก ๆ ในเซลล์ของเราที่เรียกว่า “ไมโตคอนเดรีย” นี่แหละค่ะ
ไมโตคอนเดรียคืออะไร
ไมโตคอนเดรียเป็นโครงสร้างจิ๋วที่อยู่ในเซลล์เกือบทุกเซลล์ของร่างกายเรา หน้าที่หลักของมันคือเปลี่ยนอาหารที่เรากินให้กลายเป็นพลังงานที่เซลล์นำไปใช้ได้จริง
ไมโตคอนเดรียคือโครงสร้างภายในเซลล์ที่เปลี่ยนพลังงานจากอาหารให้อยู่ในรูปที่เซลล์นำไปใช้ได้ และในหนึ่งเซลล์อาจมีไมโตคอนเดรียอยู่หลายร้อยถึงหลายพันตัว ลองนึกภาพว่ามันเป็นโรงไฟฟ้าจิ๋วที่ทำงานตลอด 24 ชั่วโมง อยู่ในกล้ามเนื้อ สมอง หัวใจ และอวัยวะทุกส่วนของเรา
กระบวนการที่ไมโตคอนเดรียใช้เรียกว่า ออกซิเดทีฟฟอสโฟรีเลชัน ฟังดูซับซ้อน แต่จริง ๆ แล้วมันคือวิธีที่ไมโตคอนเดรียใช้ออกซิเจนกับสารอาหารจากมื้อล่าสุดของเรา เช่น จานข้าวผัดหรือส้มตำที่เพิ่งกินไป มาผลิตเป็นโมเลกุลที่เรียกว่า ATP ยีนในดีเอ็นเอของไมโตคอนเดรีย 13 ตัวทำหน้าที่กำกับการสร้างเอนไซม์ที่ใช้ในกระบวนการนี้ ซึ่งใช้ออกซิเจนกับน้ำตาลโมเลกุลเดี่ยวมาสร้าง ATP หรือสารให้พลังงานหลักของเซลล์ พูดง่าย ๆ ATP ก็เหมือน “เงิน” ที่เซลล์ใช้จ่ายกับทุกกิจกรรม ตั้งแต่คิดเรื่องงานให้แล่นจนถึงเดินเร็ว ๆ ไปซื้อของกินตามร้านข้างทาง
ที่น่าสนใจคือไมโตคอนเดรียมีชุดสารพันธุกรรมของตัวเองแยกจากดีเอ็นเอหลักในเซลล์ ถึงแม้ดีเอ็นเอส่วนใหญ่ของเราจะอยู่ในโครโมโซมภายในนิวเคลียส แต่ไมโตคอนเดรียก็มีดีเอ็นเอเล็ก ๆ ของตัวเองที่เรียกว่า mitochondrial DNA ซึ่งมีขนาดประมาณ 16,500 คู่เบส ดีเอ็นเอส่วนนี้ถูกส่งต่อจากแม่สู่ลูกโดยตรง และเสื่อมสภาพได้ง่ายกว่าดีเอ็นเอส่วนอื่นตามอายุที่เพิ่มขึ้น
ทำไมสุขภาพของไมโตคอนเดรียถึงสำคัญ
ตัวจ่ายพลังงานให้ชีวิตประจำวัน
ไมโตคอนเดรียคือแหล่งผลิตพลังงานหลักที่ร่างกายเราใช้ในแต่ละวัน จึงถูกเรียกเล่น ๆ ว่า “โรงไฟฟ้าของเซลล์” เวลาที่ไมโตคอนเดรียทำงานได้ไม่เต็มที่ อาการที่พบบ่อยที่สุดก็คือความรู้สึกหมดพลัง เพลีย ไม่มีแรง งานวิจัยพบว่าการทำงานของไมโตคอนเดรียที่ลดลงเป็นสาเหตุของอาการเหนื่อยล้าเกินเหตุและอาการอื่น ๆ ที่พบได้ในโรคเรื้อรังเกือบทุกชนิด สำหรับคนทำงานออฟฟิศที่ต้องเร่งงานทั้งวันแทบไม่มีเวลาพัก การเข้าใจความเชื่อมโยงระหว่างพลังงานระดับเซลล์กับความเหนื่อยล้าในชีวิตประจำวัน อาจช่วยให้เรามองปัญหานี้ในมุมใหม่ได้นะคะ
จัดการกับความเครียดออกซิเดทีฟ
การผลิตพลังงานไม่ได้มาแบบไม่มีผลข้างเคียงเลยนะคะ มันสร้างสารตัวหนึ่งขึ้นมาเป็นผลพลอยได้ เรียกว่า reactive oxygen species หรือสารอนุมูลอิสระ ความเสียหายที่เกิดขึ้นมาจากการสะสมของสารอนุมูลอิสระเหล่านี้ ซึ่งเป็นผลพลอยได้จากการผลิตพลังงานในไมโตคอนเดรีย และดีเอ็นเอของไมโตคอนเดรียเองก็เปราะบางเป็นพิเศษ เพราะมีความสามารถในการซ่อมแซมตัวเองที่จำกัด สารอาหารที่ช่วยระบบต้านอนุมูลอิสระของร่างกาย อย่างโคเอนไซม์คิวเทน (CoQ10) ทำงานอยู่ภายในไมโตคอนเดรียเองส่วนหนึ่ง ช่วยจัดการกับความเสียหายสะสมที่เกิดขึ้นตลอดเวลานี้
ช่วยให้แก่ตัวอย่างมีคุณภาพ
เมื่อเราอายุมากขึ้น จำนวนและประสิทธิภาพของไมโตคอนเดรียจะลดลงตามธรรมชาติ นี่คือหนึ่งเหตุผลที่การฟื้นตัวจากอาการเจ็บป่วยหรือความเหนื่อยล้าใช้เวลานานกว่าเมื่อก่อน มีงานวิจัยพบว่าการสะสมของการกลายพันธุ์ในดีเอ็นเอไมโตคอนเดรียมีความเกี่ยวข้องกับโรคมะเร็งบางชนิด และเพิ่มความเสี่ยงของโรคที่มาพร้อมอายุ เช่น โรคหัวใจ อัลไซเมอร์ และพาร์กินสัน นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการตรวจสุขภาพประจำปีอย่างสม่ำเสมอ ตามที่กรมอนามัยแนะนำ ยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นเมื่ออายุเรามากขึ้น การตรวจพบความเปลี่ยนแปลงตามวัยได้เร็ว มีความหมายมากเป็นพิเศษ ในเมื่อเครื่องจักรระดับเซลล์ของเรากำลังทำงานช้าลงตามธรรมชาติอยู่แล้ว
กล้ามเนื้อและสมรรถภาพร่างกาย
เซลล์กล้ามเนื้อมีไมโตคอนเดรียอัดแน่นอยู่เต็มไปหมด เพราะการเคลื่อนไหวต้องการพลังงานที่เสถียรและต่อเนื่อง สารอาหารที่มีการศึกษาควบคู่กับการทำงานของไมโตคอนเดรียมานาน อย่างแอล-คาร์นิทีน มีบทบาทช่วยขนส่งเชื้อเพลิงเข้าไปในโรงไฟฟ้าจิ๋วเหล่านี้ บทบาทสำคัญของแอล-คาร์นิทีนในกระบวนการเมแทบอลิซึมของไมโตคอนเดรียทำให้มีการนำมาใช้ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเพื่อหวังผลด้านสมรรถภาพร่างกาย เพราะการขนส่งกรดไขมันเข้าสู่ไมโตคอนเดรียต้องใช้แอล-คาร์นิทีนในระดับที่สูงขึ้น แต่ถึงอย่างนั้น หลักฐานที่ว่าการเสริมสารนี้จะช่วยเพิ่มสมรรถภาพนักกีฬาที่ทานอาหารครบถ้วนอยู่แล้วจริงหรือไม่ ยังมีผลการศึกษาที่ขัดแย้งกันอยู่ค่ะ
การดูดซึมและประสิทธิภาพในการนำไปใช้
เราไม่สามารถ “กิน” ไมโตคอนเดรียเป็นอาหารเสริมได้นะคะ เพราะมันเป็นโครงสร้างที่ร่างกายสร้างขึ้นเอง สิ่งที่คนส่วนใหญ่หมายถึงเวลาพูดถึงการ “ดูแลไมโตคอนเดรีย” ก็คือการทานสารอาหารที่ไมโตคอนเดรียต้องใช้ในการทำงาน ที่พบบ่อยที่สุดคือ โคเอนไซม์คิวเทน กรดอัลฟาไลโปอิก และแอล-คาร์นิทีน
สารเหล่านี้ไม่ได้เข้าสู่เซลล์ได้ง่ายเสมอไปตามที่เราคาดหวัง การให้ CoQ10 จากภายนอกร่างกายมักได้ผลไม่ดีเท่าที่ควร เพราะโมเลกุลของมันไม่ชอบน้ำมากและมีขนาดใหญ่ แต่รูปแบบที่ไม่เกลียดน้ำมากและมีโครงสร้างสั้นกว่าก็สามารถใช้แทนได้ผลดีกว่า พูดง่าย ๆ คือ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารตัวเดียวกันอาจได้ผลต่างกันมาก ขึ้นอยู่กับสูตรการผลิต ไม่ใช่แค่ดูจากรายชื่อส่วนผสมบนกล่องเท่านั้น สารอาหารที่ละลายในไขมันอย่าง CoQ10 ก็มักถูกดูดซึมได้ดีขึ้นเมื่อทานคู่กับมื้ออาหารที่มีน้ำมันหรือไขมันอยู่บ้าง ซึ่งสำหรับคนไทยแล้วไม่ใช่เรื่องยากเลย เพราะอาหารไทยหลายเมนูก็มีน้ำมันเป็นส่วนประกอบอยู่แล้ว
เรื่องความปลอดภัยที่ควรรู้
สารอาหารที่เกี่ยวข้องกับการดูแลไมโตคอนเดรียส่วนใหญ่ถือว่าคนที่มีสุขภาพดีทานได้โดยไม่มีปัญหา ยังไม่มีรายงานผลข้างเคียงรุนแรงจากการทาน CoQ10 แม้บางคนอาจมีอาการเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างนอนไม่หลับหรือระบบย่อยอาหารปั่นป่วนได้บ้าง
ยาบางชนิดมีผลต่อสารอาหารเหล่านี้ CoQ10 อาจมีผลต่อยาต้านการแข็งตัวของเลือดอย่างวาร์ฟาริน และยาเบาหวานอย่างอินซูลิน รวมถึงอาจไม่เข้ากันกับการรักษามะเร็งบางประเภท ถ้าคุณกำลังทานยาละลายลิ่มเลือด ฉีดอินซูลิน หรือกำลังรักษาโรคมะเร็งอยู่ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มทานอาหารเสริมที่เกี่ยวกับไมโตคอนเดรียทุกครั้งนะคะ
คนที่กำลังตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือมีโรคเรื้อรังอย่างโรคหัวใจ ก็ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเช่นกัน เพราะสารอาหารเหล่านี้ส่วนใหญ่ยังไม่มีการศึกษาที่ครอบคลุมในกลุ่มคนเหล่านี้มากพอ และถ้าคุณรู้สึกเหนื่อยล้าต่อเนื่องแบบหาสาเหตุไม่ได้ ไม่ใช่แค่เหนื่อยจากวันที่ยาวนาน ควรไปพบแพทย์ดีกว่าซื้ออาหารเสริมมาทานเองนะคะ เพราะความเหนื่อยล้าเรื้อรังอาจมีสาเหตุซ่อนอยู่หลายอย่างที่ต้องได้รับการตรวจอย่างละเอียด
แหล่งอาหารธรรมชาติที่ช่วยได้
เราสามารถดูแลไมโตคอนเดรียผ่านการกินอาหารได้ โดยไม่ต้องพึ่งอาหารเสริมเลยก็ได้ค่ะ อาหารที่มี CoQ10 และสารอาหารที่เกี่ยวข้องตามธรรมชาติ ได้แก่
- ปลาที่มีไขมันดี เช่น ปลาแซลมอนและปลาแมคเคอเรล ที่นิยมนำมาทำเป็นเมนูปิ้งย่างหรือนึ่ง
- เครื่องในสัตว์ เช่น ตับ ที่พบได้ในเมนูไทยหลายแบบ อย่างตับหมูย่างหรือลาบตับ
- ถั่วและเมล็ดพืชต่าง ๆ เป็นของกินเล่นทางเลือกที่ดีแทนขนมหวานตอนบ่าย ๆ
- ธัญพืชเต็มเมล็ด ซึ่งให้คาร์โบไฮเดรตแบบปลดปล่อยพลังงานช้า ๆ ที่ไมโตคอนเดรียนำไปใช้เป็นเชื้อเพลิงได้ดี
- ผักใบเขียวและผักผลไม้หลากสี ซึ่งให้สารต้านอนุมูลอิสระที่ช่วยจัดการกับความเครียดออกซิเดทีฟ
สำหรับคนไทยที่กินอาหารนอกบ้านวันละสองสามครั้งเป็นเรื่องปกติ การปรับเปลี่ยนเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น เลือกปลาย่างแทนของทอดตามร้านอาหารตามสั่ง หรือสั่งส้มตำหรือน้ำตกเพิ่มสักจานเป็นผักเสริม ก็ช่วยเพิ่มปริมาณสารอาหารเหล่านี้ในชีวิตประจำวันได้ในระยะยาวนะคะ
บทความที่เกี่ยวข้อง
สารอาหารที่น่าสนใจเพิ่มเติม
อ่านต่อ
สรุปแล้ว
ไมโตคอนเดรียอาจไม่ใช่เรื่องที่เราคุยกันบ่อย ๆ ในชีวิตประจำวัน แต่มันทำงานอยู่เบื้องหลังตลอดเวลา ทุกครั้งที่เราผ่านวันทำงานที่วุ่นวาย ออกกำลังกายเสร็จ หรือแค่เดินขึ้นบันไดโดยไม่หอบเหนื่อย การเข้าใจว่ามันทำงานอย่างไร ช่วยอธิบายได้ว่าทำไมความเหนื่อยล้า การแก่ตัว และระดับพลังงานของเราจึงเชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิดในระดับเซลล์
เราไม่ต้องเปลี่ยนชีวิตทั้งหมดเพื่อดูแลไมโตคอนเดรียหรอกนะคะ แค่ขยับตัวสม่ำเสมอ กินอาหารหลากหลายที่มีปลาไขมันดีและธัญพืชเต็มเมล็ดบ้าง นอนหลับให้พอ และตรวจสุขภาพเป็นประจำ ก็ช่วยได้มากแล้วค่ะ ถ้าความเหนื่อยล้ายังคงอยู่นานหรือรู้สึกไม่ปกติสำหรับตัวคุณเอง นั่นคือเรื่องที่ควรคุยกับแพทย์ ไม่ใช่แค่ไปหยิบอาหารเสริมมาทานเองนะคะ
บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ได้มีเจตนาใช้แทนคำแนะนำทางการแพทย์จากผู้เชี่ยวชาญ ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพก่อนปรับเปลี่ยนอาหารหรือเริ่มทานอาหารเสริมใด ๆ ค่ะ
References
- Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements-coenzyme-q10/art-20362602 - MedlinePlus
https://www.medlineplus.gov/genetics/chromosome/mitochondrial-dna/ - MedlinePlus
https://www.medlineplus.gov/mitochondrialdiseases.html - PubMed Central (NIH)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10167337/ - PubMed Central (NIH)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4566449/