Proteaza: enzym rozkładający białko
Proteaza: enzym rozkładający białko
Zdarzyło Ci się zjeść sute śniadanie z dodatkową porcją jajek i kiełbasy albo ciężką kolację ze stekiem – taką, po której przydałby się spacer Plantami – i mieć wrażenie, że żołądek pracuje na pełnych obrotach przez kolejne trzy godziny? Enzym, który w największym stopniu odpowiada za rozplątywanie całego tego białka na formę możliwą do wchłonięcia przez organizm, nazywa się proteaza – i odgrywa większą rolę w codziennym trawieniu, niż zdaje sobie sprawę większość ludzi.
Czym jest proteaza?
Proteaza nie jest pojedynczą substancją – to cała rodzina enzymów, których zadaniem jest przecinanie białek na mniejsze fragmenty zwane peptydami, a ostatecznie na pojedyncze aminokwasy. Wyobraź sobie białko jako długi, ciasno zwinięty łańcuch koralików. Proteaza działa jak nożyczki, które przecinają ten łańcuch w określonych miejscach, dzięki czemu jelita mogą faktycznie wchłonąć powstałe fragmenty.
Organizm wytwarza własne proteazy w sposób naturalny – głównie w żołądku (jako pepsynę) oraz w trzustce (jako trypsynę i chymotrypsynę), które trafiają do jelita cienkiego, aby dokończyć pracę. Własne wersje tych enzymów produkują także rośliny i grzyby. Dwie najbardziej znane proteazy roślinne to papaina, występująca w papai, oraz bromelaina, obecna w łodydze i owocu ananasa – obie są powszechne w suplementach z enzymami trawiennymi sprzedawanych w aptekach i sklepach ze zdrową żywnością.
Dlaczego ludzie ją przyjmują?
Rozkładanie posiłków bogatych w białko
Wiele diet opiera się w dużej mierze na białku – pomyśl o niedzielnym obiedzie z pieczenią, kurczaku curry, grillowanej rybie czy mieszanym grillu z krewetkami i tofu. Suplementy z proteazą są reklamowane jako wsparcie dla własnych enzymów trawiennych, gdy posiłek jest wyjątkowo duży lub zawiera dużo białka, tak aby białko rozłożyło się pełniej, zamiast zalegać w jelitach w niestrawionej postaci.
Uczucie przejedzenia i wzdęcia
Wiele osób przyzwyczaiło się do jedzenia późno – jedzenie na wynos o 22:00 po pracy to nic niezwykłego – a potem do pójścia prosto do łóżka z pełnym żołądkiem. Gdy trawienie jest pospieszne lub niepełne, mogą pojawić się wzdęcia i dyskomfort. Niektórzy sięgają po mieszankę enzymów trawiennych zawierającą proteazę po takich cięższych, późniejszych posiłkach, choć warto zaznaczyć, że solidne dowody dotyczące łagodzenia sporadycznych wzdęć są wciąż dość ograniczone.
Regeneracja po wysiłku fizycznym
Proteaza ma swoich zwolenników także wśród osób trenujących na siłowni i w świecie żywienia sportowego. Badanie nad mieszanką grzybiczej proteazy w połączeniu z białkiem wykazało, że przyspieszyła ona tempo pojawiania się aminokwasów we krwi, poprawiła retencję azotu, a nawet obniżyła markery stanu zapalnego, takie jak białko C-reaktywne, w porównaniu z samym białkiem. Założenie jest takie, że jeśli białko rozkłada się szybciej, mięśnie otrzymują aminokwasy – swoje budulce – wcześniej po treningu.
Stan zapalny i obrzęk w badaniach
Tu enzymy proteolityczne stają się ciekawsze z klinicznego punktu widzenia. Mieszanki enzymów zawierające proteazy, takie jak bromelaina i trypsyna, badano pod kątem zmniejszania obrzęku i bólu po zabiegach, takich jak usunięcie zęba mądrości, a w niektórych badaniach także w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów i rekonwalescencji po operacjach, gdzie kombinacje enzymów obniżały wyniki w skalach stanu zapalnego i bólu bardziej niż placebo. Większość recenzentów opisuje podstawę badawczą jako ograniczoną i niejednoznaczną, więc jest to raczej „może pomagać” niż udowodnione leczenie.
Biodostępność i wchłanianie
Jedną z najtrudniejszych kwestii związanych z suplementami proteaz jest to, że same są białkami, a żołądek jest z założenia środowiskiem niszczącym białka – pełnym kwasu i własnej proteazy, pepsyny. Wiele doustnych suplementów z proteazą ma otoczkę dojelitową, dzięki której przetrwają w żołądku i stają się aktywne dalej, w bardziej obojętnym środowisku jelita cienkiego, gdzie mogą faktycznie wykonać użyteczną pracę.
Proteazy w suplementach pochodzą z trzech głównych źródeł: roślin (papaina z papai, bromelaina z ananasa), zwierząt (ekstrakty trzustkowe, zwykle od świń lub krów) oraz grzybów lub bakterii hodowanych w fermentorach. Każdy typ działa najlepiej w nieco innych warunkach kwasowości i temperatury, co jest jednym z powodów, dla których składy produktów tak bardzo różnią się między markami. Warto też pamiętać, że surowe owoce i warzywa zawierają niewielkie ilości własnych naturalnych enzymów, ale zwykła obróbka cieplna niszczy większość tej aktywności, zanim jedzenie w ogóle trafi na talerz – dlatego ugotowany posiłek nie wnosi znaczącej własnej aktywności enzymatycznej.
Podstawowe zasady bezpieczeństwa
Doustne suplementy z proteazą i enzymami proteolitycznymi są zazwyczaj opisywane jako dobrze tolerowane, a najczęściej zgłaszane problemy to łagodne dolegliwości żołądkowe, biegunka lub uczucie pieczenia w ustach albo gardle, jeśli proszek nie rozpuści się całkowicie. Mimo to kilka grup osób powinno zachować większą ostrożność.
Jeśli masz rozpoznaną alergię na papaję, ananasa, lateks lub niektóre pyłki, istnieje realne ryzyko reaktywności krzyżowej z suplementami papainy lub bromelainy – wprowadzaj je więc ostrożnie i przerwij stosowanie, jeśli zauważysz swędzenie, pokrzywkę lub obrzęk. Ponieważ niektóre proteazy (zwłaszcza bromelaina) mogą lekko rozrzedzać krew, osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, aspirynę lub mające zaplanowaną operację powinny najpierw skonsultować się z lekarzem, zamiast po prostu znosić nieoczekiwane siniaki. Dane dotyczące bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią są ograniczone, dlatego przed rozpoczęciem stosowania najlepiej skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia. Warto też wiedzieć, że suplementy enzymów dostępne bez recepty nie podlegają tym samym standardom produkcji co receptowa terapia zastępcza enzymami trzustkowymi, przepisywana osobom z rozpoznanymi schorzeniami, takimi jak przewlekłe zapalenie trzustki czy mukowiscydoza – nie należy ich ze sobą mylić ani zamieniać.
Naturalne źródła w żywności
- Papaja (niedojrzały owoc i lateks zawierają papainę)
- Ananas, zwłaszcza łodyga i środek owocu (bromelaina)
- Kiwi (zawiera enzym aktynidynę)
- Mango i banan (głównie amylaza, z pewną aktywnością proteazy)
- Surowy miód
- Żywność fermentowana, taka jak tempeh, kimchi i tradycyjne kiszonki
- Imbir, używany czasem w marynatach razem z papają, aby zmiękczyć mięso przed obróbką cieplną
Powiązane artykuły
Poznaj powiązane składniki
Podsumowanie
Proteaza to jeden z tych składników, które brzmią technicznie, ale wykonują coś bardzo zwyczajnego i niezbędnego – zamieniają białko z talerza w coś, z czego organizm może faktycznie skorzystać. Niezależnie od tego, czy pochodzi z własnej trzustki, plasterka papai czy kapsułki z suplementem, jej podstawowe zadanie pozostaje takie samo. U większości zdrowych osób odżywiających się różnorodnie własna podaż proteaz w organizmie jest zazwyczaj wystarczająca. Zainteresowanie rośnie zwykle wokół większego spożycia białka, regeneracji po treningu lub okazjonalnego dyskomfortu trawiennego po obfitym posiłku – sytuacji, w których czasem rozważa się dodatkowe wsparcie enzymatyczne, najlepiej w porozumieniu z pracownikiem ochrony zdrowia, a nie zamiast niego.
Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady medycznej. Przed wprowadzeniem jakichkolwiek zmian w diecie lub suplementacji skonsultuj się z wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia.
Źródła
- Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/amylase-lipase-pancrelipase-protease-oral-route/description/drg-20065293 - Harvard Health Publishing
https://www.health.harvard.edu/healthy-aging-and-longevity/digestive-enzymes-how-supplements-like-lactaid-and-beano-can-help-with-digestion - Cleveland Clinic
https://my.clevelandclinic.org/health/articles/21532-enzymes - PubMed Central (NIH)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9696696/